ASP.NET’ten önce web üzerinde dinamik sayfalarla çalısabilmek için program geliştiriciler, ASP teknolojisini kullanırdı. .NET ile hayata geçen ASP.NET, ASP’den oldukça üstün yeni özelliklere sahiptir.
.NET’te web uygulaması geliştirmek, Windows form uygulaması geliştirmeye oldukça benzemektedir. Kullanıcı ekraninda internet tarayıcısı tarafından görüntülenen forma “Web Form” denir. Web uygulamalarının en temel bileşeni Web Form’ dur. Bir web uygulamasıinda birden fazla web form bulunabilir. Web form, sunucu kaynaklarına erişebilen dinamik bir sayfadır.
Günümüzde web sayfalarının çoğunda çesitli işlemleri gerçekleştirebilmek için istemci tarafinda çalışan script’ler yazılır. Asp.Net sayfaları ise, veritabanıina erişmek için sunucu tarafında çalışacak kodlar yazmak için kullanılabilir. Web uygulamasının güvenliğini sağlamak için .NET tarafından sunulan hazır sistemler kullanıilabilir.
Asp.Net web form’ları kullanıcı taraflı script işlemleri üzerine kurulmadığı için, kullanıcı tarafındaki tarayıcının ve işletim sisteminin hiçbir önemi yoktur. Bu türden bağımsızlık sayesinde ASP.NET ile yazılan uygulamalar, internet erişimi olan herhangi bir aygıtta çalışabilir.
Asp Tarihçesi
Html dili, kullanıcı ve sunucu arasında dinamik veri alışverişi sağlayamadığı için, geliştiriciler yeni teknoloji arayışlarına girdiler. İlk olarak CGI (Common Gateway Interface) arabirimini geliştirdiler. Bu arabirim C dilinde hazırlanan kodlarla çalışırdı ve en ufak bir değişiklikte tüm kodun tamamının yeniden derlenmesi gerekirdi. Bu da zaman ve kaynak kullanımını kötü yönde etkiliyordu.
Daha sonra PERL (Practical Extraction and Reporting Language) adında sunucu ile haberleşerek çalışan İlk dili geliştirdiler. Bu dil de C ve C++’ta yazılan script’lerden oluşuyordu ancak CGI gibi her seferinde derlenmesi ihtiyaci ortadan kaldırıldı. Bu dil halen kullanılmaktadır.
Microsoft’un NT teknolojisinin ortaya çıkmasından sonra “Windows NT 3.51″ ile birlikte gelen “Internet Information Server 1.0″ (IIS 1.0), CGI da destekledi. Daha sonra Microsoft, “Internet Server Application Programming Interface” (ISAPI) isminde yeni bir arabirim geliştirdi. Ve ISAPI ile birlikte ASP teknolojisi duyuruldu. ASP teknolojisi, IIS ve ISAPI alt yapısı ile bütünleşti.
Yani ASP, Microsoft tarafindan statik HTML sayfalarına dinamik bilgi alışverişi sağlamak için tasarlanmış bir teknolojidir.
Asp.Net Uygulama Mimarisi
Asp.Net, multiple-tier mimarisi kullanılarak uygulama geliştirilebilecek şekilde tasarlanmıştır. Bu modüler programlama tekniği ile sistemin gerekli alanı gerektiği durumda bakıma alınabilir ve sistemin diğer bileşenleri bu değişimden kötü yönde etkilenmez.
Asp.Net mimarisinin katmanlarını inceleyelim:
Sunum Katmanı (Presentation Tier):
Bu katmanda, kullanıcı arayüzüne ilişkin tüm bileşenler bulunur. Web formlar sunumun yapılacağı bileşendir. Code-behind sayfaları ise bu formlarda görüntülenecek sunucuya ait kodları bulundurur. kullanıcı kontrolleri (.ascx uzantili dosyalar) de bu katmana aittir.
Iş katmanı (Business Logic Tier) :
Bu katmanda is servisleri, durum yönetimi ve işin kurallarını içeren bileşenler bulunur. Bir Asp.Net uygulamasıi COM nesneleri, COM+ servisleri, XML Web servisleri gibi pek çok is servislerine bağlantıi kurabilir.
Veri Katmanı (Data Tier) :
Bu katmanda veri ve veriyi saklamak için gerekli araçlar bulunur. İlişkisel veritabanları, e-mail alanları, mesaj kuyrukları ve directory servisleri bu katmana aittir.
Asp.Net web uygulamalarında veri kaynaklarına erişim için ADO.NET kullanılır.
Asp.Net Çalışma Modeli
Asp.Net, Asp ve diğer web uygulama geliştirme platformlarından oldukça yüksek verimlilikle çalışmak üzere tasarlanmıştır. .Net Framework ve CLR (Common Language Runtime) mekanizmalarını kullanarak performans artışı sağlanmıştır.
ASP.NET, yapısal ve nesne yönelimli programlama tekniğini destekleyen bir dil olarak tasarlanmıştır.
ASP.NET, .Net runtime servisleri kullanarak performans artışı sağlar. Şimdi ise bu servislerin sağladığı avantajları inceleyelim.
Tür Yönetimi (Type Management)
CLR açıkça tanımlanmış türlerin kullanımına kullanıcıyı zormalak için, sıkı bir tür yönetimi uygular. Bu yönetim, ASP.NET’i ASP’den tamamen ayıran bir özelliktir. Örneğin, bir metoda parametre olarak string girilecekken yanlışlıkla tamsayıi girilmesi engellenmiştir.
JIT Derleme (JIT Compilation)
ASP.NET Web sayfaları, diğer .NET dillerinde olduğu gibi MSIL (Microsoft Intermediate Language) halinde derlenir. Çalışma zamanında ise MSIL kodu JIT ile “native code” adi verilen daha aşağı seviyeli bir dile çevrilir. Bu mekanizma ASP.NET uygulamalarının en iyi verimle derlenip çalışmalarını sağlar.
Hafıza Yönetimi (Memory Management)
Hafiza yönetimi, CLR’de otomatik olarak islenir. New anahtar sözcüğünün kullanıldığı yerde CLR, o nesne için hafızada yer ayırır. Oluşturulan yeni nesnenin kullanılmadığı durumda “Garbage Collection” mekanizması devreye girer ve hafızadan siler.
Exception Yöneticisi (Exception Manager)
CLR, ASP web uygulamalarında bulunmayan yapısal exception yakalama mekanizması sağlar. ASP.NET uygulamalarında Try…Catch…Finally bloklarını kullanarak kolayca exception mekanizması devreye sokulur.
ASP.NET uygulamalarında konfigürasyon ayarları, XML dosyaları içinde saklanır. Bu dosyalar kolayca okunur ve yazılabilir. Her web uygulamasına ait ayrı bir konfigürasyon dosyası vardır. Asp.Net uygulamasının konfigürasyon dosyasının ismi web.config dir.
Sunucuya ait konfigürasyon ayarları ise machine.config isimli dosyada tutulur. Herbir web sunucusunda bir machine.config dosyası vardır.
Web uygulamalarının performansını arttırmak, ve güvenliğini sağlamak için pek çok servis sunar.
Bir Asp.Net uygulamasını oluşturan bileşenleri inceleyelim:
- Web Form’lar ve .aspx uzantili dosyalar; Web uygulaması için kullanıcı arayüzü sağlar.
- Code-behind sayfalar; Web Form’larin sunucu tarafında çalışan kodlarını içerir. aspx.vb uzantılıdırlar.
- Konfigürasyon dosyaları; Web uygulamasının ve web sunucunun ayarlarının tutulduğu XML dosyalarıdır. Her web uygulamasında bir web.config dosyası, ve her web sunucusunda da bir machine.config dosyası bulunur.
- Global.asax dosyasi; ASP.NET tarafinda uygulama katmanında olusan olaylara karşılık verebilmek için gerekli kodlarıi içerir.
- XML Web Servis bağlantıları; web uygulamasının bir XML web servisine veri alıp vermesini sağlar.
- Veritabanı baglantıları; veri kaynakları ve web uygulaması arasında veri aktarımını sağlar.
- Caching; web uygulamasının İlk defa çalıştıktan sonra diğer zamanlarda daha hızlı çalışmasını sağlar.
Asp.Net’in Framework’deki Yeri
Microsoft.Net platformu, geniş çaplı web uygulamaları geliştirebilmek için gerekli her türlü araç ve teknolojiye sahiptir. Dilden bağımsız çalışabilme, eski teknolojiden yeni teknolojilere kolayca geçiş imkanı sağlar. Tamamen nesne yönelimli programlamayı destekleyen bir platform olan .Net ile web uygulamalarına da nesne yönelimli programlama mantığını taşımıştır.
En üst katman, kullanıcı ve program arayüzlerini sergiler. Bu arayüzler Windows form, web form, web servis ve uygulama servislerinden oluşabilir. Elbette web formlar, web tabanlı bir kullanıcı arayüzü sunar.
Orta katmanda ise .Net Framework sınıfları bulunur. Tüm uygulamaların bel kemiği bu katmandır. Tabanda ise CLR sistemi çalışır.
.Net Framework’un Asp.Net’teki Avantajları
.Net ortamında program geliştirmenin en büyük avantajı, birden fazla dili destekliyor olmasıdır. İşte ASP.NET web uygulamalarında da farklı geliştiriciler tarafından farklı .Net dillerinde yazılan kodlar bir arada kullanılabilir. Örnegin VB.NET ve C# dilleri kullanılarak çalışılabilir. Çünkü bu iki dilde de aynı namespace’ler kullanılır ve aynı kontrollerle çalışılır.
.NET ile geliştirilen web uygulamalarında güvenliği sağlamak için, .NET Framework’ün sunduğu pek çok sınıf kullanılabilir. Örneğin System.Web.Security namespace kullanılarak kritik veriler üzerinde koruma mekanizmasıi kullanılabilir.
ASP.NET sayfalarında kaynak kod ve html kodunun birlikte çalışırlığı, tasarım ve programalama konularında kolaylık sağlar.
Asp.Net’te formlar derlenerek çalıştırılırlar. Satır satır tekrar yorumlanıp çalıştırılmaz. Böylece performans artışı sağlanıir.
- Hata yakalama mekanizması çok güçlü çalışır.
- Web servisleri ile birlikte çalışabilir.
- Asp.Net, ADO.NET ile tam uyum içerisinde çalışabilir.
Asp.Net ile Uygulama geliştirmek için Yapılması Gerekenler
ASP.NET sunucu taraflı web uygulaması geliştirme imkanı sunduğu için, bir de bu sunucu mekanizmasının nasıl çalıştırılacağını inceleyelim.
IIS Nedir?
IIS (Internet Information Services), Windows sistemlerinde web tabanlı uygulama geliştirip yayınlayabilmek için gerekli alt yapıdır. Yani IIS kurulu olmayan bir bilgisayarda ASP veya ASP.NET uygulaması geliştirilemez.
IIS Kurulumu
Web uygulaması geliştirilecek olan bilgisayara IIS 5.0 veya daha üst versiyon Microsoft Web Sunucu sistem aracı kurulmalıdır. Bu araç, Windows 2000 Server işletim sistemiyle hazır kurulmuş olarak gelir. Windows 2000 Professional, Windows XP Professional ve sonraki sistemlerde ise, bu aracın kullanıcı tarafından kurulması gerekir.
IIS kurulumu için asağıda tanımlanan adımlar izlenmelidir:
- Denetim Masası (Control Panel) penceresine giderek “Program Ekle/Kaldir” (Add or Remove Programs) alanı seçilir.
- Açılan yeni pencerenin sol köşesinden “windows bileşeni ekle/kaldır” (Add/remove windows components) alanı seçilir.
- Karşınıza “windows bileşeni ekle/kaldır” penceresi çıkacaktır. Bu pencereden ise “Internet Information Services (IIS) tıklanır ve “İleri” tuşuna basılarak yükleme işlemi başlatılır.
Dikkat!
Windows NT 4.0 ve Windows XP Home Edition sistemlerine ASP.NET uygulaması geliştirilemez.
IIS kurulumunda, .NET Framework kurulmadan önce IIS’in kurulmuş olmasına dikkat edilmelidir. Aksi halde Asp.Net dosyalarının uzantıları ilgili kütüphane dosyaları ile doğru kullanılabilir hale gelemez. Eğer IIS kurmadan Framework’u kurmaya çalışılırsa bir uyarı ile karşılaşılır. Bu uyarı yoksayılarak yükleme işlemine devam edilebilir. Ancak, IIS yüklemesi yapmaya karar verildikten sonra, sistemin Asp.Net sayfaları ile uyum içinde çalışabilmesi için Visual Studio.Net komut satırı aracını açıp “aspnet_regiis.exe -i” komutu girilmelidir.
Sekil 1: IIS Kurulumu
IIS Yönetimi
Sisteme kurulan IIS yönetim kontrolü için, masa üstünde “Bilgisayarim” ikonu üzerine gelip farenin sağ butonunu tıklanır. Yönet (Manage) alanı seçilir. Açılan pencerede ise “Services and Applications” alanında IIS seçilir. Bu klasörün altında
- Application Pools
- Web Sites
- Web Service Extensions
alt klasörleri bulunur.
Web sites alanı açılınca sistemimizde çalışan Asp.Net uygulamaları görünür. Açılan pencerenin üstünde ise sitenin çalışırlığını durdurmaya yarayan “stop” ve “pause” düğmeleri vardır. Web sites klasörü altında ” Default web site” alanı seçilir ve üzerinde farenin sağ tusu tıklanarak IIS ayarları güncellenebilir. Bu klasör üzerinde sağ tıklanınca açilan pencerede ise sekiz adet ayar kategorisi vardır. En önemlisi ” Home Directory ” kategorisidir. Local Path alanında ” c:\inetpub\wwwroot ” ifadesi, sistemde IIS mekanizmasinin çalıştıracağı uygulamaların bulundugu yer bilgisini tutar.
Şekil 2: IIS Yönetimi
Asp.Net web uygulamalarının wwwroot klasörü altında tutulur. Ve bu klasör altında tutulan klasörlerin diğerlerinden farklılığı” virtual directory ” yani sanal klasör olmalarıdır. .Net ile açılan yeni bir web uygulaması için otomatik olarak wwwroot altında yeni bir virtual directory oluşturulur.
VS.NET kullanmadan yeni bir virtual directory olusturmak için “Web sites -> default web site” alanı üzerinde farenin sağ tuşu tıklanır ve “new” alanında “Virtual Directory” seçilir. Sonra “Virtual Directory Creation Wizard” çikar. İlgili alanlar takip edilerek yeni bir virtual directory oluşturulur.
